Wiek podeszły to szczególny okres życia człowieka. Właściwe żywienie seniora musi uwzględniać wiele problemów towarzyszących starości takich jak postępujące ograniczenie sprawności fizycznej, demencja, problemy z uzębieniem, osamotnienie czy niski status materialny. Poza tym w zaleceniach żywieniowych dla seniora należy uwzględnić obecność chorób przewlekłych, które mogą istotnie zmieniać zapotrzebowanie na niektóre składniki odżywcze (zarówno pod względem ilości jak i jakości). Szczególnie choroby takie jak cukrzyca, choroba niedokrwienna serca i zaburzenia lipidowe, niewydolność nerek, niedokrwistość czy osteoporoza mogą wymagać korekty zaleceń żywieniowych.

Żywienie osób starszych wymaga odpowiedniego podejścia.

Spis treści:

  1. Dieta seniora – zalecenia żywieniowe
  2. Bilansowanie jadłospisu osoby starszej

Dieta seniora – zalecenia żywieniowe

Dieta zdrowego seniora nie powinna różni się od szeroko pojętej „zdrowej diety” człowieka dorosłego. Można w codziennych zaleceniach kierować się piramidą zdrowego żywienia i stylu życia, gdzie jej pierwsza dwa piętra stanowią codzienna aktywność fizyczna oraz dbanie o właściwe nawodnienie – zaleca się wypijanie min. 2 litrów płynów dziennie. Kolejne, wyższe poziomy dotyczą składników odżywczych. Postawą są warzywa i owoce (codziennie 400-500 g, najlepiej jako dodatek do każdego posiłku), kolejne miejsca zajmują produkty zbożowe – najlepiej pełnoziarniste (4-5 porcji dziennie), produkty mleczne (2-3 porcje dziennie), następnie mięsa i ryby (1-2 porcje dziennie) oraz dodatek zdrowych tłuszczów. Cennym wzorcem jest dieta śródziemnomorska.

Warto zwrócić uwagę na konsystencję diety i stan uzębienia seniora. Bardzo często ludzie starsi eliminują z diety bardzo wartościowe produkty takie jak orzechy, pełne ziarna, „chrupkie” warzywa, niektóre mięsa – z prozaicznego powodu – nie mają czym ich pogryźć. Zamiast diety przecieranej lub suplementów w tabletkach, warto jest zafundować seniorowi wizytę u dobrego stomatologa i protetyka, aby mógł wrócić do samodzielnego jedzenia wartościowych produktów. Jeśli jednak taka forma pomocy nie wchodzi w rachubę, zmiana konsystencji diety i częstości posiłków jest postępowaniem z wyboru w celu zapewnienia odpowiedniej podaży kalorii dla seniora.

Senior powinien zjadać 4-5 posiłków na dobę, objętościowo małych. Zmiana konsystencji polega na wprowadzeniu do menu pokarmów miękkich, łatwych do połknięcia, o wstępnie rozdrobnionej formie: zupy krem, przeciery i musy, drobne kasze gotowane na gęsto, galaretki domowe z mięs, ryb jak i z owoców, miękkie twarożki, produkty z jaj, mięsne pulpeciki lub domowe odtłuszczone pasztety, drobno starte surówki itp.

Bilansowanie jadłospisu osoby starszej

Przeciętne dobowe zapotrzebowanie kaloryczne dla seniora wynosi dla kobiet ok. 1700-1800 kcal, a dla mężczyzn 1900-2000 kcal. Nie ma powodu, aby podawać osobie starszej mniej lub więcej kalorii niż jej zapotrzebowanie, bo zarówno niedożywienie jak i otyłość to stany niepożądane, które w efekcie końcowym mogą przyczyniać się do rozwoju lub pogłębienia wielu chorób, a nawet do skrócenia długości życia.

Węglowodany

Podstawą każdego dobrze zbilansowanego jadłospisu są węglowodany złożone i powinny stanowić 45-65% kalorii w ciągu doby. Ich podstawowe źródło to zboża i produkty zbożowe: pieczywo, płatki, kasze, ryż, makarony. Jeżeli to tylko możliwe, „nie trzymajmy się” uparcie wyłącznie pszenicy i głównie produktów z białej mąki, a także białego ryżu. To prawda, że są to produkty lekkostrawne, ale stosunkowo ubogie w składniki odżywcze. Na rodzimym rynku są dostępne inne zboża: żyto, owies, jęczmień, gryka, proso, różne odmiany ryżu, a także amarantus i komosa ryżowa.

Bardzo cennym elementem diety składającym się w dużej mierze z nieprzyswajalnych węglowodanów jest błonnik – obecny w w/w produktach jak i w warzywach i owocach. Pamiętajmy jednak, że podaży błonnika musi towarzyszyć podaż wody. Inaczej zamiast pozbyć się zaparć, tylko je nasilimy. Cukry proste nie powinny stanowić więcej niż 10% energii w ciągu doby, co realnie oznacza, że unikamy cukru białego, ale odrobina miodu do jogurtu, albo 2 małe ciasteczka owsiane w ciągu doby – nie zaszkodzą.

Białko

Kolejny kluczowy składnik diety to białko: 15% kalorii w ciągu doby, czyli ok. 41-77 g/dobę. Źródła białka to chude mięsa, wszystkie ryby i owoce morza, jaja, warzywa strączkowe i w mniejszym zakresie produkty mleczne. Dobrze jest kierować się zasadą, że ryby powinny się znaleźć na talerzu 3 razy, mięsa 2 razy i warzywa strączkowe 2 razy w tygodniu.

Tłuszcz

No i wreszcie trzeci niezbędny składnik diety: tłuszcze to 20-35% dobowych kalorii, realnie nie więcej niż 2-4 łyżki tłuszczów dziennie. Bazujemy głównie na olejach roślinnych: rzepakowy, oliwa z oliwek, olej lniany. Masła nie powinno być więcej niż 2 łyżeczki na dobę.

Witaminy i minerały

W wieku podeszłym wzrasta zapotrzebowanie na niektóre witaminy i minerały, a ich naturalnym źródłem są głównie warzywa i owoce. Najbardziej deficytowa jest witamina D, zaraz za nią B6, B2, B12 i foliany. Większość badaczy uważa także, że niedobory dotyczą witamin zmiatających wolne rodniki jak witamina C czy E. Osoby starsze rozwijają też spore deficyty w zakresie wapnia (produkty mleczne!), niekiedy cynku i selenu. U kobiet po menopauzie spada zapotrzebowanie na żelazo. Niemniej jednak pamiętajmy, że wszystkie witaminy i minerały u seniora można i trzeba uzupełniać z prawidłowo zbilansowaną dietą, a nie za pomocą suplementacji w tabletkach! Wyjątek stanowią jedynie podaż witaminy D i wapnia, ponieważ nie jesteśmy w stanie dostarczyć takich ilości tych związków jak wymaga zapotrzebowanie, a i wchłanianie jak i metabolizm tych substancji są zredukowane. Ponadto witamina D powstaje w skórze pod wpływem słońca, źródła pokarmowe są tutaj mało znaczące. Dopiero obecność niektórych chorób przewlekłych czy stany udowodnionego niedoboru jakiegoś związku uprawniają do stosowania suplementacji – koniecznie pod okiem lekarza lub doświadczonego dietetyka.

I wreszcie na koniec – ważna jest atmosfera wokół jedzenia: osoby starsze, często samotne, nie jedzą, bo nie odczuwają z tego żadnej przyjemności. Często sprawy pogarsza fakt, że senior nie siedzi przy stole z rodziną tylko dostaje osobno jakieś „papki”, zupki itp. W pośpiechu, w atmosferze „obowiązku” i znowu – w samotności. Zaproś seniora do stołu, jeśli to możliwe, zaangażuj go w przygotowania – niech coś obierze, nakryje do stołu etc., poczuje się częścią rodziny, a wówczas… zje nieco więcej.