Niedożywienie u dzieci objawia się m.in. niskimi przyrostami masy i wysokości ciała, osłabieniem organizmu, a także męczliwością i brakiem energii do codziennych aktywności. Często jego główną przyczynę stanowi choroba, która powoduje zmniejszenie apetytu lub problemy z przyswajaniem składników odżywczych. Zdarza się, że niedożywienie spowodowane jest przez dietę nieadekwatną do potrzeb dziecka na danym etapie rozwoju.

niedożywienie

Spis treści:

  1. Czym jest niedożywienie u dzieci?
  2. Jakie są główne przyczyny niedożywienia u dzieci?
  3. Jak objawia się niedożywienie u dzieci?
  4. Jak rozpoznaje się niedożywienie u dziecka?
  5. Jakie mogą być skutki niedożywienia u dzieci?
  6. Na czym polega leczenie niedożywienia u dzieci?
  7. Komentarz ekspercki
  8. FAQ: najczęstsze pytania o niedożywienie u dzieci

Czym jest niedożywienie u dzieci?

Niedożywienie u dzieci jest definiowane jako brak równowagi między zapotrzebowaniem na składniki pokarmowe i ich spożyciem, który prowadzi do narastających niedoborów energii, białka i/lub składników mineralnych oraz witamin. Może ono negatywnie wpływać na wzrost i rozwój dziecka, a także pogarszać jego stan zdrowia.

Jakie są główne przyczyny niedożywienia u dzieci?

W krajach rozwiniętych niedożywienie najczęściej wynika z choroby, która utrudnia przyjmowanie i/lub przyswajanie składników odżywczych. Do przyczyn niedożywienia można zaliczyć:

  • Choroby powodujące zwiększone straty i utrudnione przyswajanie składników odżywczych, np. choroby zapalne jelit, celiakia,
  • Stany wiążące się z istotnym zwiększeniem zapotrzebowania organizmu na energię, np. wrodzone wady serca, mukowiscydoza, infekcje przebiegające z gorączką, operacje, urazy, oparzenia,
  • Choroby lub zaburzenia powodujące brak apetytu lub niechęć do jedzenia,
  • Choroby związane z trudnościami w gryzieniu i połykaniu,
  • Leczenie szpitalne, które wiąże się ze stresem związanym z pobytem w placówce, nieoptymalnym harmonogramem otrzymywania posiłków, a czasami również koniecznością długiego wstrzymywania się od spożywania pokarmów przed procedurami diagnostycznymi czy operacjami,
  • Nieprawidłowa dieta, niedostosowana do potrzeb rozwijającego się organizmu, wynikająca np. z wybiórczości pokarmowej,
  • Ubóstwo i związane z tym trudności w zapewnieniu dziecku odpowiedniej ilości i jakości spożywanych posiłków,
  • Zaburzenia odżywiania, np. anoreksja.

Jak objawia się niedożywienie u dzieci?

Do objawów niedożywienia u dzieci można zaliczyć:

  • Spadek masy ciała lub brak osiągnięcia odpowiednich do wieku przyrostów masy lub wysokości ciała,
  • Osłabienie, ciągłe uczucie zmęczenia, brak energii,
  • Częste infekcje i długi czas powrotu do zdrowia po zakażeniu,
  • Obniżony apetyt,

Zmiany w zachowaniu, np. zwiększona drażliwość, niepokój, powolność.

Jak rozpoznaje się niedożywienie u dziecka?

Niedożywienie u dziecka rozpoznaje się na podstawie:

  1. Pomiarów antropometrycznych i ich analizy. Obejmują one przede wszystkim pomiary masy ciała, wysokości ciała oraz obwodu ramienia. Wyniki są oceniane na podstawie siatki centylowej, co pozwala ocenić, czy mają one wartości odpowiednie do wieku. Regularna ocena pomiarów antropometrycznych umożliwia analizę tempa wzrastania dziecka. Nagłe spowolnienie lub zahamowanie przyrostów, nawet przy wynikach pomiarów w granicach normy, może sugerować rozwijające się niedożywienie, którego przyczyna wymaga rozpoznania.
  2. Badania fizykalnego. Pozwala ono na ocenę stopnia utraty masy mięśniowej i tkanki tłuszczowej oraz obserwację ewentualnych symptomów niedoborów składników pokarmowych.
  3. Wywiadu medycznego. Dostarcza on ważnych informacji m.in. o ewentualnych chorobach, diecie dziecka oraz występowaniu objawów niedożywienia.
  4. Ewentualnych badań laboratoryjnych. Typowo obejmują one morfologię krwi, poziom żelaza i ferrytyny, stężenie białka i albuminy. Czasami lekarz zleca dodatkowo inne, bardziej szczegółowe badania, np. przy podejrzeniu niedoboru konkretnych składników pokarmowych.

Jakie mogą być skutki niedożywienia u dzieci?

Niedożywienie często prowadzi do zaburzeń wzrostu i masy ciała. Związane jest z utratą masy mięśniowej i osłabieniem mięśni, przez co może spowalniać rozwój motoryczny. Zdarza się, że ma negatywny wpływ na rozwój intelektualny. Niedożywienie prowadzi też do zaburzeń funkcji układu odpornościowego i związanej z tym podatności na infekcje. U dzieci chorych leczonych szpitalnie, niedożywienie wiąże się ze statystycznie dłuższym czasem hospitalizacji oraz wyższym ryzykiem powikłań.

Na czym polega leczenie niedożywienia u dzieci?

Leczenie niedożywienia u dzieci opiera się na wysokoenergetycznej i bogatej w składniki pokarmowe diecie. Wsparcie w żywieniu mogą stanowić doustne preparaty odżywcze. W niektórych przypadkach, np. gdy niedożywienie jest związane z chorobą, wskazane jest włączenie żywienia drogą dojelitową lub dożylną.

  1. Podstawowym sposobem leczenia niedożywienia są modyfikacje w diecie obejmujące:
  • Częste i regularne podawanie posiłków – zwykle 5-6 razy dziennie, czasami zalecane są jeszcze dodatkowe przekąski.
  • Zwiększenie wartości odżywczej posiłków poprzez wykorzystanie produktów o wysokiej gęstości energetycznej i odżywczej, czyli takich, które dostarczają dużo kilokalorii i ważnych składników pokarmowych w stosunku do ich objętości. Przykładami takich produktów są np. pasty z orzechów, sery, oleje roślinne, masło, śmietana, jogurt grecki, suszone owoce, jaja, mascarpone, awokado.
  • Zwrócenie uwagi na odpowiednią podaż białka – uwzględnianie w każdym posiłku jego źródeł, np. mięsa, ryb, jaj, nabiału, nasion roślin strączkowych, orzechów.
  • Leczenie choroby podstawowej – jeśli występuje.
  • Ewentualna suplementacja witamin lub składników mineralnych w porozumieniu z lekarzem – jeśli stwierdzono niedobory konkretnych substancji lub ryzyko ich rozwoju.
  1. Ważne wsparcie w leczeniu niedożywienia mogą stanowić doustne preparaty odżywcze, takie jak Nutridrink Junior (wcześniej dostępny pod nazwą NutriKid). Jest to żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, bedąca skoncentrowanym źródłem energii i kompletna pod względem odżywczym. Preparaty opracowano z myślą o specjalnych potrzebach dziecka powyżej 1. roku życia, które jest niedożywione z powodu choroby lub ma zaburzenia wzrastania. Można go stosować zarówno jako jedyne źródło pożywienia, jak i uzupełnienie codziennej diety.
  1. W przypadku braku możliwości pokrycia zapotrzebowania dziecka drogą doustną, konieczne jest:
  • Włączenie żywienia dojelitowego (np. przez sondę).
  • Zastosowanie żywienia pozajelitowego (dożylnego) – tę metodę podaży stosuje się w sytuacji, gdy wystarczające żywienie doustne ani dojelitowe nie są możliwe.

Komentarz ekspercki

zweryfikowane przez lekarza
Bartłomiej Śmieszniak, lekarz:

Niedożywienie u dziecka to problem, którego nie należy utożsamiać wyłącznie z bardzo niską masą ciała czy szczupłą sylwetką. Z perspektywy pediatry szczególnie istotna jest dynamika wzrastania dziecka, czyli to, jak zmieniają się jego masa i wysokość ciała w kolejnych miesiącach oraz czy utrzymuje ono swój dotychczasowy kanał centylowy. Niepokój powinny budzić przede wszystkim zahamowanie lub wyraźne spowolnienie przyrostów, utrata masy ciała, a także sytuacja, w której dziecko przez dłuższy czas nie jest w stanie pokryć swojego zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze.

W praktyce pediatrycznej ważne jest również ustalenie przyczyny niedożywienia, a nie tylko jego uzupełnienie poprzez zwiększenie kaloryczności diety. Problemy z odżywianiem mogą być konsekwencją choroby przewlekłej, zaburzeń wchłaniania, zwiększonego zapotrzebowania na energię, trudności w przyjmowaniu pokarmów lub zaburzeń karmienia. U części dzieci przyczyną może być także nasilona wybiórczość pokarmowa. Dlatego dziecko, u którego obserwuje się nieprawidłowe przyrosty masy lub wysokości ciała, powinno zostać ocenione przez pediatrę, który na podstawie wywiadu, badania fizykalnego i pomiarów antropometrycznych zdecyduje, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Warto pamiętać, że samo określenie „niejadek” nie jest rozpoznaniem. Dziecko może okresowo jeść mniej, szczególnie podczas infekcji lub w okresach typowego dla wieku zmniejszenia apetytu, i nadal prawidłowo się rozwijać. Jeżeli jednak trudności z jedzeniem utrzymują się przez dłuższy czas, posiłki stają się źródłem codziennych konfliktów, dieta jest bardzo ograniczona, a jednocześnie pojawiają się nieprawidłowe przyrosty masy ciała, osłabienie lub inne niepokojące objawy, warto skonsultować sytuację z pediatrą.

Bartłomiej Śmieszniak – Lekarz, absolwent Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, aktualnie rezydent pediatrii. W pracy lekarza najbardziej ceni możliwość kontaktu oraz dobrą współpracę z małymi pacjentami, jak i z ich rodzicami. W wolnych chwilach rozwija wiedzę medyczną na licznych konferencjach i zjazdach naukowych.

FAQ: najczęstsze pytania o niedożywienie u dzieci

Dziecko mało je i boję się, że jest niedożywione. Kiedy należy zgłosić się do lekarza?

Warto zgłosić się do pediatry przede wszystkim w sytuacjach, gdy zauważasz, że:

  • Dziecko traci na wadze,
  • W okresie kilku miesięcy nie zwiększa się jego masa ani wysokość ciała,
  • Apetyt dziecka wyraźnie się zmniejszył, a brak łaknienia utrzymuje się dłużej niż tydzień,
  • U dziecka występują przewlekłe biegunki, wymioty lub bóle brzucha,
  • Dziecko jest osłabione, nie ma energii, często choruje.

Pamiętaj, że jeśli niepokoi Cię stan odżywienia dziecka, nie musisz czekać na występowanie konkretnych objawów, by umówić wizytę u pediatry, który może rozwiać Twoje wątpliwości.

Czy jeśli dziecko jest niejadkiem, może rozwinąć się u niego niedożywienie?

Tak, jeśli dziecko przez długi czas je bardzo wybiórczo lub zbyt mało w stosunku do potrzeb organizmu, zwiększa się u niego ryzyko niedożywienia. Nie u każdego niejadka występują jednak problemy ze stanem odżywienia. Brak przyrostów masy ciała lub utrata wagi, szybkie męczenie się, czy częste infekcje to objawy, które warto skonsultować z lekarzem w kontekście problemów z jedzeniem u dziecka.

Czy każde bardzo szczupłe dziecko jest niedożywione?

Nie, szczupła budowa ciała dziecka nie jest jednoznaczna z niedożywieniem. Może być to prawidłowy stan, wynikający np. z uwarunkowań genetycznych. Ważna jest całościowa ocena stanu odżywienia dziecka, obejmująca m.in. dynamikę przyrostów masy i wysokości ciała, określaną na przestrzeni czasu z wykorzystaniem oznaczeń kanałów siatki centylowej.

Czy dziecko z prawidłową masą ciała może być niedożywione?

Tak, u dziecka z prawidłową masą ciała możemy mieć do czynienia z tzw. niedożywieniem jakościowym. Oznacza to, że organizm otrzymuje wystarczającą ilość energii (kilokalorii), ale zbyt małą ilość co najmniej jednego niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania organizmu składnika odżywczego, np. żelaza, witaminy D, czy wapnia. Jeśli podejrzewasz, że Twoje dziecko może być niedożywione, zgłoś się do lekarza – nawet jeśli jego masa ciała jest prawidłowa.

Nutridrink Junior to produkt wysokoenergetyczny, kompletny pod względem odżywczym. Może być stosowany zarówno jako jedyne źródło pożywienia, jak i uzupełnienie codziennej diety, w zależności od potrzeb dziecka i zaleceń lekarza. Stosować pod nadzorem lekarza.

Źródła:

  1. Mehta N. M., Corkins M. R., Lyman B. i wsp. (2013) Defining pediatric malnutrition: a paradigm shift toward etiology-related definitions, Journal of Parenteral and Enteral Nutrition, 37(4): 460-481, dostęp: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23528324/.

  2. World Health Organization (2024) Malnutrition, dostęp: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/malnutrition.

  3. Becker P., Carney L. N., Corkins M. R. i wsp. (2014) Consensus Statement of the Academy of Nutrition and Dietetics/American Society for Parenteral and Enteral Nutrition, Nutrition in Clinical Practice, 30(1): 147-161, dostęp: https://aspenjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1177/0884533614557642.

  4. Smith A. E., Shah M., Badireddy M. (2023) Failure to Thrive, National Library of Medicine, StatPearls, dostęp: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459287/.

  5. Grajeta H. (2021) Przyczyny, konsekwencje zdrowotne i leczenie niedożywienia, Bromatologia, Chemia i Toksykologia, 54(2): 133-147, dostęp: https://www.ptfarm.pl/download/?file=File%2FBromatologia%2F2021%2F2%2Fbrom_chem_II_2021_s_133_147.pdf.

  6. Saunders J., Smith T. (2010) Malnutrition: causes and consequences, Clinical Medicine, 10(6): 624-627, dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4951875/.

  7. National Health Service (2023) Malnutrition, dostęp: https://www.nhs.uk/conditions/malnutrition/.

  8. Leung A. K. C., Marchand V., Sauve R. S. (2012) The “picky eater”: The toddler or preschooler who does not eat, Paediatrics & Child Health, 17(8): 455-457, dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3474391/.

  9. Sleiman R., Abdelkader W., AlTannir D. (2024) Assessing the Body Composition of “Picky Eaters” Using Body Impedance Analysis: An Experience From a Tertiary Care Center, Cureus, 16(5): e60538, dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11181006/.

Del Campo C., Bouzas C., Tur J. A. (2024) Risk Factors and Consequences of Food Neophobia and Pickiness in Children and Adolescents: A Systematic Review, Foods, 14(1): 69, dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11720204/.