Zaburzenia wzrastania rozpoznaje się, gdy wysokość (długość) ciała dziecka zwiększa się w tempie innym niż oczekiwany dla wieku i płci – zbyt szybko lub zbyt wolno. Czasami jest to cecha fizjologiczna, uwarunkowana rodzinnie. Bywa jednak również oznaką problemów zdrowotnych, np. niedożywienia lub chorób endokrynologicznych.

zaburzenia wzrastania

Spis treści:

  1. Czym są zaburzenia wzrastania u dzieci?
  2. Jak rozpoznaje się zaburzenia wzrastania u dzieci?
  3. Jak ocenić występowanie zaburzeń wzrastania na siatkach centylowych wzrostu?
  4. Normy wzrostu na siatkach centylowych dla dziewczynek
  5. Normy wzrostu na siatkach centylowych dla chłopców
  6. Jakie są główne przyczyny niedoboru wzrostu u dzieci?
  7. Jakie są główne przyczyny nadmiaru wzrostu u dzieci?
  8. Jakie skutki mogą mieć zaburzenia wzrastania u dzieci?
  9. Co robić, gdy u dziecka występują zaburzenia wzrastania?
  10. Jaką dietę stosować przy zaburzeniach wzrastania u dzieci?
  11. Komentarz ekspercki
  12. FAQ: najczęstsze pytania o zaburzenia wzrastania

Czym są zaburzenia wzrastania u dzieci?

Zaburzenia wzrastania u dzieci można zdefiniować jako stan, w którym przyrost wysokości (długości) ciała nie postępuje zgodnie z normą dla danej populacji, wieku i płci. Mogą wiązać się z występowaniem niedoboru wzrostu (inaczej niskorosłości) lub nadmiernym wzrostem.

Jak rozpoznaje się zaburzenia wzrastania u dzieci?

Zaburzenia wzrastania u dzieci rozpoznaje się, wykorzystując siatki centylowe wysokości (długości) ciała. Definicja niedoboru wzrostu i nadmiernego wzrostu jest umowna i opiera się na danych statystycznych. Niskorosłość rozpoznaje się, jeśli wysokość ciała dziecka jest mniejsza niż wartość 3. centyla dla wzrostu dla danego wieku i płci. O nadmiernym wzroście mówimy, gdy ta wartość przekracza 97. centyl.

W diagnostyce zaburzeń wzrastania duże znaczenie ma określenie centyla wzrostu dziecka w odniesieniu do centyla wzrostu rodziców. Pozwala to ocenić, czy niskorosłość lub nadmierny wzrost wykazują cechy choroby, czy może są po prostu cechą uwarunkowaną genetycznie i wariantem normy.

Jak ocenić występowanie zaburzeń wzrastania na siatkach centylowych wzrostu?

Do oceny występowania zaburzeń wzrastania wykorzystuje się zarówno pomiar aktualnego wzrostu dziecka, jak i informacje o tempie wzrastania w czasie. Najważniejsze kwestie związane z interpretacją wyników pomiarów na siatkach centylowych to:

  • Wzrost poniżej 3. centyla lub powyżej 97. centyla dla danego wieku i płci uznaje się za nieprawidłowy i wymaga on dalszej oceny – szczególnie jeśli wysokość ciała dziecka przewidywana na podstawie wzrostu rodziców nie odpowiada faktycznej sytuacji.
  • Należy zwrócić uwagę również uwagę na dynamikę wzrastania dziecka w czasie. Przekraczanie w dół dwóch kanałów centylowych (np. przejście wyniku z kanału między 50. i 75. centylem na kanał między 5. i 15. centylem) świadczy o spowolnieniu wzrastania, które wymaga uwagi lekarza i poszukiwania przyczyn (nawet jeśli wzrost dziecka nadal mieści się w normie).

Ułatwieniem w ocenie ewentualnych zaburzeń wzrastania u dziecka mogą być dostępne online kalkulatory do oceny wyników pomiarów na siatkach centylowych.

Normy wzrostu na siatkach centylowych dla dziewczynek

W poniższej tabeli znajdziesz wartości 3. i 97. centyla wysokości (długości) ciała dla dziewczynek w ciągu kolejnych lat życia. Wyniki poniżej 3. i powyżej 97. centyla świadczą o występowaniu zaburzeń wzrastania.

Wiek dziecka Granica minimalnego prawidłowego wzrostu w cm (3. centyl) Granica maksymalnego prawidłowego wzrostu w cm (97. centyl)
1 rok 69,2 78,9
2 lata 80,3 92,5
3 lata 87,9 102,2
4 lata 94,6 110,8
5 lat 100,5 118,4
6 lat 105,5 124,8
7 lat 110,5 131,1
8 lat 115,7 137,5
9 lat 121,0 144,0
10 lat 126,6 150,7
11 lat 132,5 157,5
12 lat 138,4 164,1
13 lat 143,3 169,4
14 lat 146,7 172,8
15 lat 148,7 174,6
16 lat 149,8 175,3
17 lat 150,3 175,4
18 lat 150,6 175,5

 

Normy wzrostu na siatkach centylowych dla chłopców

Poniżej prezentujemy wartości 3. i 97. centyla wysokości (długości) ciała dla chłopców w wieku od 1 do 18 lat. Wyniki poniżej 3. i powyżej 97. centyla stanowią oznakę zaburzeń wzrastania.

Wiek dziecka Granica minimalnego prawidłowego wzrostu w cm (3. centyl) Granica maksymalnego prawidłowego wzrostu w cm (97. centyl)
1 rok 71,3 80,2
2 lata 82,1 93,6
3 lata 89,1 103,1
4 lata 95,4 111,2
5 lat 101,2 118,7
6 lat 106,7 125,2
7 lat 111,8 131,7
8 lat 116,6 137,9
9 lat 121,3 143,9
10 lat 125,8 149,8
11 lat 130,5 155,8
12 lat 135,8 162,4
13 lat 142,1 170,0
14 lat 148,7 177,6
15 lat 154,3 183,6
16 lat 158,3 187,5
17 lat 160,8 189,5
18 lat 162,1 190,2

 

Jakie są główne przyczyny niedoboru wzrostu u dzieci?

Wśród głównych przyczyn niedoboru wzrostu wymienić można:

  • Konstytucjonalnie opóźniony przebieg wzrostu i dojrzewania (dziecko rośnie i dojrzewa wolniej od rówieśników, ale nie nosi to cech zaburzeń),
  • Niski wzrost uwarunkowany genetycznie,
  • Niedożywienie, niedobory pokarmowe (mogą wynikać z diety nieadekwatnej do potrzeb organizmu lub zaburzeń trawienia i wchłaniania wynikających z choroby),
  • Zaburzenia hormonalne, np. niedoczynność tarczycy, niedobór hormonu wzrostu, wielohormonalna niedoczynność przysadki, hiperkortyzolemia,
  • Wady genetyczne, np. zespół Turnera, zespół Downa,
  • Hipotrofia wewnątrzmaciczna,
  • Zaburzenia rozwoju układu kostnego,
  • Choroby przewlekłe, np. nerek, wątroby, serca, płuc,
  • Deprywacja psychospołeczna – niezaspokojenie podstawowych potrzeb emocjonalnych i społecznych (zaniedbanie).

Jakie są główne przyczyny nadmiaru wzrostu u dzieci?

Nadmierny wzrost może być spowodowany czynnikami, takimi jak:

  • Konstytucjonalny wysoki wzrost (dziecko rośnie szybciej niż norma w danym okresie, ale zwykle osiąga prawidłowy wzrost w wieku dorosłym; nadmierny wzrost nie wynika z zaburzeń),
  • Rodzinnie uwarunkowany wysoki wzrost,
  • Zaburzenia hormonalne, np. nadmiar hormonu wzrostu, nadczynność tarczycy, przedwczesne dojrzewanie płciowe,
  • Wady genetyczne, np. zespół Klinefeltera, zespół Marfana.

Jakie skutki mogą mieć zaburzenia wzrastania u dzieci?

Zaburzenia wzrastania mogą skutkować osiągnięciem wzrostu znacznie odbiegającego od potencjału genetycznego. W przypadku późnego rozpoznania chorób, których objawem jest zbyt niski lub zbyt wysoki wzrost, dziecko może mierzyć się z konsekwencjami wynikającymi z ich progresji i ewentualnych powikłań. Zdarza się również, że zaburzenia wzrastania powodują, że dziecko jest narażone na stygmatyzację, np. w grupie rówieśniczej.

Co robić, gdy u dziecka występują zaburzenia wzrastania?

Jeśli podejrzewasz występowanie zaburzeń wzrastania u dziecka:

  1. Skonsultuj się z lekarzem, aby ocenić wzrost dziecka i – w przypadku stwierdzenia zaburzeń wzrastania – rozpoznać ich przyczynę.
  2. Wraz z lekarzem, po odpowiedniej diagnostyce, ustalicie sposób postępowania odpowiedni w danym przypadku. Może on obejmować:
  • Leczenie choroby wywołującej zaburzenia wzrastania,
  • Modyfikację diety, leczenie żywieniowe,
  • Leczenie hormonem wzrostu,
  • Monitorowanie wzrastania.

Jaką dietę stosować przy zaburzeniach wzrastania u dzieci?

Odpowiednia dieta u dziecka z zaburzeniami wzrastania może różnić się w zależności od ich przyczyn:

  1. Jeśli u dziecka rozpoznano konkretną chorobę powodującą występowanie zaburzeń wzrastania, należy zaplanować dostosowane do niej postępowanie żywieniowe (np. w celiakii istnieje konieczność przestrzegania zasad diety bezglutenowej, a przy stwierdzonych niedoborach określonych składników pokarmowych potrzebna jest suplementacja oraz uwzględnienie w posiłkach źródeł tej substancji).
  2. W przypadku, gdy u dziecka stwierdzono niedobór wzrostu związany z niedożywieniem, ogólne zasady diety można opisać następująco:
  • Podawaj dziecku posiłki regularnie, 5-6 razy dziennie.
  • Zadbaj o to, by posiłki były wysokoenergetyczne i jednocześnie bogate w witaminy oraz składniki mineralne. Aby zwiększyć kaloryczność potraw, możesz dodawać do nich np. pasty z orzechów, awokado, śmietankę, sery, oliwę z oliwek, masło. Wybieraj pełnotłuste wersje produktów, np. mleka.
  • Upewnij się, że każdym posiłku znajduje się źródło białka. Sprawdzą się produkty, takie jak mięso, ryby, jaja, mleko i produkty mleczne. Można podawać również nasiona roślin strączkowych oraz orzechy (np. w postaci zmielonej), o ile są dobrze tolerowane.
  • Nie zmuszaj dziecka do jedzenia. To zwykle nasila niechęć do spożywania posiłków. Zamiast tego oferuj różnorodne dania. W miarę możliwości kieruj się preferencjami żywieniowymi dziecka, jednak uwzględnij również fakt, że przy niedożywieniu potrzebuje ono posiłków, które są odżywcze, a nie tylko dostarczają kilokalorii.
  1. Jeśli dziecko z niedoborem wzrostu, mimo starań, z różnych powodów nie jest w stanie spożywać pełnowartościowych posiłków i pokryć zapotrzebowania na składniki odżywcze, skonsultuj z lekarzem włączenie do diety doustnych preparatów do wsparcia żywieniowego, takich jak Nutridrink Junior (wcześniej dostępny pod nazwą NutriKid).

Komentarz ekspercki

zweryfikowane przez lekarza
Bartłomiej Śmieszniak, lekarz:

Wzrost dziecka jest jednym z najważniejszych wskaźników jego rozwoju i ogólnego stanu zdrowia. Pojedynczy pomiar wysokości ciała nie zawsze pozwala jednak ocenić, czy dziecko rozwija się prawidłowo. Znacznie większe znaczenie ma obserwowanie tempa wzrastania w czasie oraz odniesienie wyników do siatek centylowych i potencjału genetycznego dziecka.

Warto pamiętać, że dziecko nie musi znajdować się w okolicach 50. centyla, aby prawidłowo się rozwijać. Niski lub wysoki wzrost może być cechą rodzinną i nie oznaczać choroby. Niepokój powinno natomiast wzbudzić wyraźne spowolnienie lub przyspieszenie wzrastania, szczególnie gdy dziecko w kolejnych pomiarach przechodzi przez kilka kanałów centylowych albo jego wzrost znacząco odbiega od oczekiwanego na podstawie wzrostu rodziców.

Jeżeli wzrost dziecka budzi wątpliwości, warto omówić wyniki pomiarów z pediatrą. Lekarz oceni nie tylko aktualną wysokość ciała, ale również jej zmiany w czasie, masę ciała, proporcje ciała, tempo dojrzewania oraz wzrost rodziców. W razie potrzeby może zdecydować o wykonaniu dodatkowych badań lub skierowaniu dziecka do endokrynologa dziecięcego.

Najważniejsze jest więc nie to, jakie wysokie jest dziś dziecko, ale czy rośnie w sposób harmonijny i zgodny ze swoim potencjałem. Regularne pomiary i ich prawidłowa interpretacja pozwalają wcześnie zauważyć niepokojące zmiany, a w razie potrzeby szybko rozpocząć diagnostykę i leczenie.

Bartłomiej Śmieszniak – Lekarz, absolwent Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, aktualnie rezydent pediatrii. W pracy lekarza najbardziej ceni możliwość kontaktu oraz dobrą współpracę z małymi pacjentami, jak i z ich rodzicami. W wolnych chwilach rozwija wiedzę medyczną na licznych konferencjach i zjazdach naukowych.

FAQ: najczęstsze pytania o zaburzenia wzrastania

Ile cm dziecko powinno rosnąć w ciągu roku?

Standardowe tempo wzrastania jest zależne od wieku i wynosi:

  • 10-14 cm w 2. roku życia,
  • 8 cm rocznie u dziecka w wieku 2-3 lata,
  • 7 cm rocznie u dziecka w wieku 3-5 lat,
  • 5-6 cm rocznie w wieku od 5 lat do okresu dojrzewania,
  • 8-12 cm rocznie w przypadku dziewczynek w wieku dojrzewania,
  • 10-14 cm rocznie w przypadku chłopców w wieku dojrzewania.

Czy dieta wpływa na wzrost dziecka?

Tak, zbilansowana dieta pokrywająca zapotrzebowanie dziecka na energię i składniki pokarmowe potrzebne do rozwoju (m.in. białko, wapń, witaminę D) jest jednym z warunków odpowiednich przyrostów wysokości ciała. Sposób żywienia odpowiadający potrzebom organizmu nie gwarantuje jednak, że wzrost będzie zwiększał się w prawidłowym tempie. Zaburzenia wzrastania mogą rozwijać się np. w związku z zaburzeniami hormonalnymi.

Czy ilość i jakość snu są ważne dla osiągnięcia prawidłowego wzrostu przez dziecko?

Tak. Sen wpływa na regulację wydzielania hormonu wzrostu, który pobudza wzrost kości i tkanek, a więc ma znaczenie dla zwiększenia się wysokości ciała dziecka. Długofalowe problemy ze snem mogą zaburzać wydzielanie tego hormonu.

Jak często należy kontrolować wysokość ciała dziecka, by odpowiednio wcześnie rozpoznać zaburzenia wzrastania?

Wysokość ciała należy sprawdzać i nanosić na siatki centylowe przynajmniej raz na 6 miesięcy w przypadku dzieci w wieku od 1 do 3 lat i minimum raz na rok w przypadku starszych dzieci. U dzieci z rozpoznanymi zaburzeniami wzrastania oceny dokonuje się zwykle częściej, zgodnie z indywidualnymi zaleceniami lekarza.

Nutridrink Junior to produkt wysokoenergetyczny, kompletny pod względem odżywczym. Może być stosowany zarówno jako jedyne źródło pożywienia, jak i uzupełnienie codziennej diety, w zależności od potrzeb dziecka i zaleceń lekarza. Stosować pod nadzorem lekarza.

Źródła:

  1. Goodwin E. T., Buel K. L., Cantrell L. D. (2023) Growth Faltering and Failure to Thrive in Children, American Family Physician, 107(6): 597-603, dostęp: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37327159/.

  2. Homan G. J. (2016) Failure to Thrive: A Practical Guide, American Family Physician, 94(4): 295-299, dostęp: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27548594/.

  3. Kułaga Z., Różdżyńska-Świątkowska A., Grajda A. i wsp. (2015) Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia, Standardy Medyczne/Pediatria, 12: 119-135, dostęp: https://nauka.czd.pl/wp-content/uploads/2025/08/Siatki_centylowe_standardy_medyczne_6_2014.pdf.

  4. Hilczer M., Szalecki M. (2021) Zaburzenia wzrastania, Medycyna Praktyczna, dostęp: https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/244095,zaburzenie-wzrastania.

  5. Zaffanello M., Pietrobelli A., Cavarzere P. i wsp. (2024) Complex relationship between growth hormone and sleep in children: insights, discrepancies, and implications, Frontiers in Endocrinology, 14: 1332114, dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10847528/.

  6. Oczkowska U. (2009) Definicja i przyczyny niskorosłości oraz kryteria diagnostyczne niedoboru hormonu wzrostu, Endokrynologia Pediatryczna, 9/2009 (Suplement nr 1): 6-12, dostęp: https://www.endokrynologiapediatryczna.pl/contents/files/a_1152.pdf.

  7. Barstow C., Rerucha C. (2015) Evaluation of Short and Tall Stature in Children, American Family Physician, 92(1): 43-50, dostęp: https://www.aafp.org/afp/2015/0701/p43.

  8. World Health Organization Lenght/height-for-age, dostęp: https://www.who.int/tools/child-growth-standarhttps://www.who.int/tools/child-growth-standards/standards/length-height-for-ageds/standards/length-height-for-age.

World Health Organization Height-for-age (5-19 years), dostęp: https://www.who.int/tools/growth-reference-data-for-5to19-years/indicators/height-for-age.